Bergen is een dorp met een lange geschiedenis, meer dan je misschien van een bescheiden dorp zou verwachten. Al in de 8ste eeuw wordt Bergen genoemd in stukken van het bisdom Utrecht.
Het dorp krijgt in de 12e eeuw de status van Ambachtsheerlijkheid, in 1428 wordt het een hoge heerlijkheid. De eerste heren waren tot aan 1568 de Brederodes.
U ziet hiernaast het oude wapen van de heerlijkheid Bergen.

Een bijzonder zware noordwesterstorm, de Sint Elisabethsvloed, veroorzaakte in de nacht van 18 op 19 november 1421 overal langs de kust en in het binnenland overstromingen, waardoor onder meer het oude dorp Petten door de zee werd verzwolgen. De naam van de vloed is ontleend aan de naamdag van de katholieke heilige Elisabeth.
Een hostie uit de kerk van Petten spoelde aan in een doosje in Zanegeest, Bergen. Het zeewater uit het doosje kleurde na een tijdje rood, wat als ’het Mirakel van Bergen’ bekend raakte.
U ziet hiernaast een oude afbeelding van de strandhoofden bij Petten gemaakt rond 1522 in de werkplaats van Jan van Scorel.

Het Mirakel van Bergen bracht een grote toeloop van pelgrims teweeg zodat in de periode 1450-1520 een flinke pelgrimskerk wordt gebouwd, de grootste van Noord-Holland. De huidige Ruïnekerk is wat resteert van deze grote kerk.
Links ziet u een fresco van Jaap Min in de Petrus en Pauluskerk (in de dorpsstraat) te Bergen, gemaakt ca. 1950.
Te zien zijn o.m. de doorbraak van de zee en de kerk van Petten in 1421 alsmede de vondst van het kistje met de hostie.

In 1566 werd de Bergermeer droog gelegd in een gezamenlijk project van de heer van Bergen, Hendrik van Brederode, en de heer van Egmond, Lamoraal, waarbij ook de Egmondermeer werd drooggemalen.
Beide heren speelden een grote rol in het begin van de 80-jarige oorlog tegen de Spanjaarden: Lamoraal werd onthoofd in Brussel, Hendrik was voor zijn overlijden in 1568 de leider van de opstand en werd daarom de ‘grote Geus’ genoemd.
In 1570 zette de Allerheiligenvloed de Bergermeer weer onder water. Door de oorlogshandelingen en de afhandeling van de erfenis van Hendrik van Brederode duurde het tot eind 1579 dat de polder opnieuw was droog gelegd.
U ziet hiernaast een kaart van de drooggelegde Bergermeer, gemaakt door Adriaan Anthonisz in 1568. Duidelijk zichtbaar zijn de ringsloot, de afzonderlijke percelen en het dorp Bergen boven.

Van 21 augustus tot 8 oktober 1573 slaan de Spanjaarden het beleg voor Alkmaar. De gehele omgeving, ook Bergen, wordt geteisterd. Na de aftocht van de Spanjaarden wordt de grote pelgrimskerk begin 1574 door of op gezag van Diederik van Sonoy, gouverneur van Willem van Oranje in Noord-Holland, deels verwoest, waarschijnlijk uit vrees dat de Spanjaarden weer terug zouden komen. Het koorgedeelte is sindsdien als protestantse kerk in gebruik, de rest is ruïne. Hiernaast een afbeelding van de kerk uit 1725.
In 1799 werd de kerk tijdens de inval van de Russen en Engelsen verder beschadigd.

De heerlijkheid gaat verschillende keren in andere handen over. In de 17e eeuw wordt hij eigendom van de rijke effectenhandelaar Studler van Surck. Deze bouwt een buitenplaats, thans “Oude Hof” genoemd, met een grote tuin die doorliep tot aan het huidige Duinvermaak. Helemaal voltooid wordt het huis nooit, de tuin wel. Het landgoed geeft het dorp allure. In het ontwerp van het landgoed heeft Rene Descartes, een vriend van Studler van Surck en een tijd woonachtig in Egmond, de hand gehad. Hij heeft het ontwerp van de pas aangelegde tuin van het Luxembourg in Parijs voor Studler van Surck uit Frankrijk laten overkomen.

Een expeditieleger van 24.000 Engelsen en Russen landde in augustus en september 1799 bij Groote Keeten en Den Helder, even zoveel Fransen en Bataven (Nederlanders) kwamen tegenover hen te staan. Op 19 september werd slag geleverd bij Bergen, op 2 oktober bij Egmond aan Zee en op 6 oktober bij Castricum. De bedoeling was Nederland uit de invloedsfeer van de Fransen te halen en tevens het huis van Oranje weer aan de macht te helpen, maar zover is het niet gekomen: het Engels-Russische leger capituleerde op 18 oktober 1799 in Alkmaar.
Een greep uit de gevolgen: een zwaar beschadigde Ruïnekerk in Bergen, een grotendeels verwoest Schoorl waar alleen de kerk het geweld doorstond, en uiteraard duizenden doden en gewonden.
Gesneuvelde Russen liggen begraven onder het Russenduin bij Bergen aan Zee (waarop nu huize Glory staat) en het Russisch monument (plm. 560).
Hiernaast een afbeelding (aquarel) van de strijd in het centrum van Bergen bij de Ruïnekerk: links de Bataafs-Franse troepen en rechts de Engels-Russische, geheel rechts het uithangbord van de herberg "De Rustende Jager”. De schilder heeft, om een goed overzicht te krijgen, de kerk en de herberg ten opzichte van elkaar verplaatst.
Daaronder een foto van het Russisch monument aan de Russenweg in Bergen. Regelmatig worden herdenkingen gehouden, met kransleggingen, in aanwezigheid van hoogwaardigheidsbekleders, waaronder Russische. Het monument is officieel Russisch grondgebied.

Via vererving gaat de heerlijkheid meerdere malen in andere handen over, maar de nieuwe heren komen er niet meer wonen, hoogstens jagen. In 1851 komt de hele heerlijkheid in veiling en wordt dan gekocht door mr. Jan Jacob Van Reenen. Hij betrekt het Oude Hof. Kort voor zijn overlijden in 1883 heeft hij voor zijn oudste zoon Jacob een nieuw huis laten bouwen: Kranenburgh (zie hiernaast), thans museum waar naast een vaste collectie van de Bergense school wisselende exposities worden getoond.

Jacob van Reenen wordt behalve heer ook burgemeester. Hij ontwikkelt Bergen samen met zijn vrouw Marie Völter. Er komen steeds meer pensions in het dorp. In 1906 stichten ze de badplaats Bergen aan Zee en gaan ze zich beijveren voor een spoorwegverbinding, die al in 1909 Bergen aan Zee verbindt met Amsterdam.
De Van Reenens verkopen een deel van hun grond voor de bouw van luxe villa’s: het huidige Van Reenenpark.

Kunstenaars ontdekken vanaf het eind van de 19e eeuw het dorp. Vooral de schilders trekken de aandacht: een aantal van hen vormt begin 20e eeuw de Bergense School. Deze Bergense School genoot internationale bekendheid en zette het Noord-Hollandse dorp aan de Noordzee op de kaart. In Bergen ontstaat ook verder een rijk en cultureel gezelligheids- en verenigingsleven.
Hiernaast een werk van Frans Huysmans uit 1914 in de stijl van de Bergense School. De dansavond heeft waarschijnlijk plaats in de Rustende Jager (het werk bevindt zich in het Historisch Museum Alkmaar).

De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) gaat bijna geruisloos voorbij. Aan de Breelaan bij de Vinkenkrocht wordt een interneringskamp ingericht voor Duitse soldaten. Zij krijgen daar onder andere les in schilderen van Bergense kunstenaars als Graadt van Roggen.

Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog wordt het vliegveld (net buiten Bergen) gebombardeerd. Begin 1943 moeten de meeste inwoners, behalve degenen die van nut waren voor de Duitsers, weg uit Bergen. Bergen aan Zee wordt vrijwel volledig afgebroken door de Duitsers voor de bouw van de Atlantikwall. Op de foto ziet u een drietal Fokker G.1's op platform 2 voor hangar 4 van het vliegveld Bergen NH.

Bergen aan Zee wordt na de oorlog herbouwd. Ook in Bergen zelf worden dan nieuwe wijken gebouwd, nu ook voor ‘de gewone man’: in de jaren zestig bijvoorbeeld de wijk ‘de Negen Nessen’, een groot deel hiervan werd toegewezen aan ‘Europeanen’ die bij Euratom en het toenmalige Reactor Centrum Nederland in Petten werkzaam waren.
De spoorlijn wordt in 1955 opgeheven. Vele Bergenaren en badgasten uit die tijd betreuren nog steeds het verlies van hun Bello, de stoomlocomotief die nu dienst doet op de museumlijn tussen Hoorn en Medemblik.

Na de samenvoeging van de gemeenten Bergen, Egmond en Schoorl, op 1 januari 2001, is een nieuw gemeentewapen verleend en in gebruik genomen.
Het oorspronkelijke wapen van Bergen NH met de 6 merletten ziet u aan het begin van dit overzicht.
Elk van de 3 hoofdkernen heeft zijn eigen historische vereniging behouden.